Πρώτη Σελίδα  -  Στίχοι
Συνέντευξη με την Sharon Robinson  -  Συνέντευξη με την Anjani Thomas

 

"Το σεξ είναι η παρηγοριά που έχει κάποιος όταν δεν φτάνει στο σπίτι του η αγάπη". Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες

Tου Μιχάλη Μήτσου

ΤΑ ΝΕΑ 27-10-04

Έχουν περάσει δέκα χρόνια από το τελευταίο του μυθιστόρημα («Περί έρωτος και άλλων δαιμονίων») και είκοσι χρόνια από την ημέρα που έμαθε τα κακά μαντάτα για την υγεία του. Είναι λοιπόν σημαδιακή η χρονιά που διαλέγει ο μεγάλος Κολομβιανός για να επιστρέψει. Και πώς το κάνει; Με ένα μυθιστόρημα για τον έρωτα, φυσικά, για τον έρωτα και τα γηρατειά, για τον έρωτα, την αγάπη και τα γηρατειά: ο συνταξιούχος δημοσιογράφος που αποφασίζει να γιορτάσει τα 90ά του γενέθλια με μια 14χρονη παρθένα πόρνη αλλάζει γνώμη όταν την αντικρύζει και, αντί να επιδιώξει τη σεξουαλική ικανοποίηση, προτιμά να της διαβάσει, να της τραγουδήσει και να αναπολήσει τη ζωή του, μια ζωή με πολύ σεξ αλλά χωρίς αγάπη. Μέχρι εκείνη τη στιγμή, τουλάχιστον.

Ένα εκατομμύριο αντίτυπα έχουν διατεθεί ήδη στον ισπανόφωνο κόσμο από αυτό το βιβλίο, που κυκλοφορεί και στην Ελλάδα από τις Εκδόσεις Λιβάνη με τον τίτλο «Οι θλιμμένες πουτάνες της ζωής μου». Την ίδια ακριβώς περίοδο, παρατηρεί ο Ντέηβιντ Ααρόνοβιτς στην Ομπζέρβερ, κάνει την εμφάνισή του στα δισκοπωλεία και το νέο άλμπουμ του Λέοναρντ Κοέν. Έξι χρόνια νεώτερος από τον συγγραφέα (μόλις έκλεισε τα 70), ο ρόκερ μιλά ουσιαστικά για το ίδιο θέμα, για τον έρωτα, έναν έρωτα αθάνατο όσο και αδύνατο, έναν έρωτα που όσο περισσότερο τον λαχταράς τόσο πιο δύσκολο σου φαίνεται να τον κατακτήσεις: «Εξαιτίας μερικών τραγουδιών/ Στα οποία μίλησα για το μυστήριό τους/ Οι γυναίκες φάνηκαν ιδιαίτερα ευγενικές/ Απέναντι στα γηρατειά μου. / Βρίσκουν μια μυστική θέση/ Στις πολυάσχολες ζωές τους/ Και με οδηγούν εκεί».

Ο Μάρκες βάζει τον ήρωά του να κοιτάζει τη νεαρή πόρνη και να θυμάται: «Κάναμε έρωτα χωρίς αγάπη, μισοντυμένοι τις περισσότερες φορές, και πάντα στο σκοτάδι για να νομίζουμε πως είμαστε καλύτεροι». Ο Κοέν απευθύνεται στη δική του ηρωίδα και της τραγουδά: «Αγαπημένη μου Χέδερ/ Σε παρακαλώ έλα ξανά να περπατήσεις δίπλα μου/ Μ'ένα ποτό στο χέρι/ Και τα πόδια σου ολόασπρα/ Απ' το χειμώνα». Οι δύο καλλιτέχνες θέλουν να διαψεύσουν τον Γέιτς, που όταν πάτησε τα εξήντα ένιωσε πως είχε έλθει πια ο καιρός να εγκαταλείψει τις σωματικές απολαύσεις και να καλλιεργήσει αποκλειστικά το πνεύμα του. «Ο ηλικιωμένος άνδρας είναι κάτι ασήμαντο, ένα ραβδί ντυμένο μ' ένα κουρελιασμένο παλτό», έγραφε ο ποιητής. Καθόλου, αναφωνούν σήμερα δύο Ηλικιωμένοι. Το σεξ δεν αποτελεί προνόμιο καμιάς γενιάς, καμιάς ηλικίας. Το σεξ δεν είναι μόνο πράξη, είναι και μνήμη, είναι αίσθηση και εικόνα, είναι ποίημα και τραγούδι. T' ακούς, κουφάλα νεκροθάφτη;

 




DEAR HEATHER: Μια πρώτη απόκριση

 

Tου Pico Iyer

 

"Είναι ένας αποχαιρετισμός, αλλά με φως" έπιασα, τον εαυτό μου να λέει με έκπληξη, την πρώτη φορά που άκουσα το "Dear Heather".

Καθόμουν  σε ένα μικρό εξοχικό σπίτι στο Los Angeles κοιτάζοντας έξω τα λουλούδια σε έναν ηλιόλουστο κήπο, με το  κελάρυσμα του νερού σε ένα σιντριβάνι όπου πλατσούριζαν πουλιά (κι ενώ ο αυτοκινητόδρομος έμοιαζε να βρίσκεται εκατομμύρια μίλια μακριά) και αυτό που άκουγα θα μπορούσε να ήταν μια μεταγραφή της σκηνής τριγύρω μου.

Στο παρελθόν, και ιδιαίτερα στο τελευταίο του άλμπουμ, "Ten New Songs," o Leonard Cohen έμοιαζε συχνά να ωθεί τα τραγούδια του προς την σκοτεινιά και τη σιωπή, εκεί όπου σβήνουν όλα .

Πράγματι, η δύναμη του δίσκου εκείνου, για μένα, κατά ένα μέρος οφειλόταν στην απλότητα του και στον ενιαίο τόνο των τραγουδιών του που έμοιαζαν να ρέουν το ένα από το άλλο με μια σοβαρή και συγκρατημένη ένταση.

Αυτή ήταν η ομορφιά μια μικρής καμπίνας  σ’ ένα κέντρο διαλογισμού Ζen ψηλά πάνω στα βουνά.

Ο νέος δίσκος ,για μένα, είναι η ομορφιά του να επιστρέφεις ξανά  στον κόσμο και να  γιορτάζεις  τις ομορφιές του, κι ας ξέρεις ότι αυτές κάποια στιγμή θα παρέρθουν.

Σ’ ένα από τα πρώτα τραγούδια που έγραψε ο Cohen υπό την επήρεια της μοναστικής γοητείας περιγράφει το πώς «η νύχτα έρχεται» κι αυτός πηγαίνει στα σκοτεινά να ερωτοτροπήσει με την «Κυρία της Μοναξιάς μας». Εδώ τώρα αισθάνομαι  ότι η νύχτα  παραχωρεί τη θέση της στο φως.

H πρώτη έκπληξη του δίσκου είναι ότι οι συνθέσεις μοιάζουν με διαφορετικά  λουλούδια και ο τραγουδιστής πηδά από το ένα είδος στο άλλο σαν μια μέλισσα που βουίζει ανάμεσα στα λουλούδια.

Ακούγοντας τον δίσκο φανταζόμουν μια σειρά από αντικείμενα τοποθετημένα πάνω σε ένα τραπέζι, όλα με ένα τέλειο στρόγγυλο σχήμα σαν λαμπερές πολύχρωμες μπάλες, σαφή και αυτάρκη που όμως δεν παραπέμπουν σε τίποτε άλλο πέρα από τον εαυτό τους.

Θα έλεγες ότι είναι εισφορές για ένα Κυριακάτικο πρωινό σε ένα ηλιόλουστο σπίτι.

O Cohen έχει υποφέρει περισσότερο από σχεδόν οποιονδήποτε άλλο

 τραγουδοποιό ή ποιητή εν ζωή από εικασίες γύρω από  τη ζωή του,

ή τουλάχιστον  τη «σκιώδη ζωή» του που αποτελεί και το μύθο του. Οι άνθρωποι συχνά στέκονται στα τραγούδια του που εχουν ως θέμα τους  τις γυναίκες, ή αυτά που περιέχουν την κεντρική (και συχνά μεταφορική) λέξη «γυμνή»  χάνοντας έτσι  το νόημα.

Το δεύτερο τραγούδι εδώ παίζει μαζί μας πειράζοντας μας με τον Cohen που ξέρουμε και περιμένουμε –γυναίκες, γυμνές, που κραυγάζουν «Κοίταξε με, Leonard”

To γεγονός ότι χρησιμοποιεί το όνομα του, ξανά και ξανά, είναι σχεδόν ένας τρόπος για να δείξει με έμφαση ότι μιλά για τη φιγούρα εκείνη που ταξιδεύει σ’ όλο τον κόσμο μέσα από τις φήμες, τις κουτσομπολίστικες στήλες των περιοδικών και τις προβολές των ακροατών του. Με το δεύτερο αυτό τραγούδι ο Leonard αναχωρεί.

Tα υπόλοιπα  τραγούδια καταπλήσσουν  με την αίσθηση του ολοκληρωμένου ή για να το θέσω διαφορετικά με την έλλειψη οποιασδήποτε προφανούς βαρύτητας, την απελευθέρωση τους από το οποιαδήποτε προφανές βάθος.

Είναι σαφή, σαν μια  σειρά από χαρτάκια με  σημειώματα ή συνταγές κολλημένα στην πόρτα του ψυγείου.

Εκεί  που περιμένεις τον Cohen να πάει πιο βαθιά σε ένα τραγούδι, να μας δώσει ένα νέο στίχο ή μια διαφορετική στροφή όπως έκανε πάντα  παλιότερα , αυτός κάνει πίσω και μας δίνει τον ίδιο στίχο ξανά. Oταν περιμένεις να μας εκπλήξει όπως συνηθίζει, με μια απροσδόκητη ρίμα αυτός μας εκπλήσσει δίνοντας μας τη λέξη που αναμέναμε.

Και συχνά οι λέξεις λίγο ή πολύ διαλύονται καθώς ο τραγουδιστής πειραματίζεται με απαγγελίες ή επωδούς, εκεί όπου η μουσική γίνεται κάτι περισσότερο από μουσική, πιο κοντά σε προσευχή ή σε τελετουργική απαγγελία . «Και τα πόδια σου λευκά από το χειμώνα»

Στο μεταξύ η φωνή του που είχε αρχίσει να αποχωρεί από το προσκήνιο ήδη στο "Ten New Songs," όπου σε μερικά κομμάτια η συνεργάτης του και συνδημιουργός Sharon Robinson είχε έντονη παρουσία, στο νέο του δίσκο  απομακρύνεται ακόμη  περισσότερο από μας μέχρι που η Robinson και η Anjani Thomas αναλαμβάνουν τον πρώτο ρόλο και αντικαθιστούν τις σκοτεινές της αποχρώσεις με τις δικές τους πιο φωτεινές πινελιές.

Μια τελετή αποχαιρετισμού, κατά κάποιο τρόπο.

Την πρώτη φορά που άκουσα το δίσκο δεν μπόρεσα παρά να αναρωτηθώ τι άποψη θα σχηματίσουν για αυτόν οι ακροατές του.

Πολλοί από τους fan του Leonard Cohen  θα περιμένουν  ίσως μεγάλα, δυσκολονόητα ποιήματα, γεμάτα από παραβολές και θεολογικές  αναφορές. Δεν είναι έτοιμοι για τραγούδια τόσο ευθη και γεμάτα φρέσκο αέρα σαν τραγούδια του 16ου αιώνα.

Κι εκείνος ουσιαστικά μας δίνει  εδώ σημειώσεις, στιγμές, τα πράγματα που ίσως θα έγραφε σ’ ένα γράμμα του σε κάποιο  φίλο.

Δεν είναι σύμπτωση, είμαι σίγουρος  –όλα είναι υπολογισμένα με ακρίβεια στα άλμπουμς του Leonard Cohen- που στο συνοδευτικό φυλλάδιο του CD υπάρχουν παντού σκίτσα, απλά, ιδιότροπα , ανεπιτήδευτα και σε πολλές σελίδες τα σχέδια  επικαλύπτουν τις λέξεις.

Καθένας που γράφει ξέρει ότι η διαφάνεια είναι τόσο δύσκολο να τη συλλάβεις όσο και το μυστήριο.

Μυστήριο σημαίνει να αποδέχεσαι όλα όσα είναι πέρα από τον εαυτό σου (ή μέσα στον εαυτό σου).

Διαφάνεια σημαίνει να καταγράφεις όλα όσα είναι έξω από τον εαυτό και ανεξάρτητα από αυτόν.

Συνήθως όταν περιγράφουμε κάτι το επισκιάζουμε με τις σκέψεις μας, τις προβολές μας , τις ελπίδες και τα σφάλματα μας.

To πιο δύσκολο από όλα είναι το να δώσεις κάτι απλά όπως είναι και γι’ αυτό θαυμάζουμε μια νεκρή φύση του Cezanne ή ένα μικρό κόκκινο καροτσάκι σε κάποιο ποίημα του William Carlos Williams.

Είναι επίσης το πιο εύκολο πράγμα να υποτιμήσεις κάτι ή να το προσπεράσεις αδιάφορα..

Μπορώ να φανταστώ ένα μουσικοκριτικό να ευφραίνεται με τον τρόπο που ο δίσκος αυτός –ενός δίσκος κυριολεκτικά καταγραφή μιας ζωής, μιας μέρας- ανοίγει την παλέτα για να συμπεριλάβει νέα χρώματα αλλα ο ερμηνευτικός σχολιαστής θα περιέλθει σε αμηχανία

διαπιστώνοντας ότι οι λέξεις απλώς βρίσκονται εκεί μη δίνοντας τίποτε περισσότερο από  τον εαυτό τους. Δεν υπάρχει γυάλισμα ή βερνίκι επάνω τους.

O Cohen παραδοσιακά ήταν  η φωνή της αγωνίας, της σύγκρουσης και της αναζήτησης. Εδώ μεταμορφώνεται σε κάτι που είναι ακόμη πιο δύσκολο για μας να το αποδεχτούμε, γίνεται η φωνή της ικανοποίησης. Είναι σαν να έχει αφαιρέσει  τον εαυτό του από τα πράγματα για να πει: «Έτσι υπάρχουν και δεν έχουν ανάγκη εμένα».

Προσπαθώντας να καταλάβω αυτόν το δίσκο, φευγαλέος  ακριβώς επειδή είναι εκτεθειμένος σε πλήρη θέαση, φωτισμένος, λιγότερο κρυμμένος  στην σκιά από ότι συνήθως συμβαίνει με τον Leonard Cohen, σκέφθηκα τα ποιήματα των Γιαπωνέζων ανάμεσα στους οποίους ζω. Ένας χαραδριός. Μια καμπάνα. Ένας κατιφές.

Έτσι η παρατήρηση του κόσμου γι’ αυτούς μετατρέπεται σε μια τελετουργία, ακόμη και θρησκευτική.

Όντως, από τις δικές τους ευθείς ερμηνείες του κόσμου είναι που ο Pound δανείστηκε  τον «εικονισμό» του και ο William Carlos Williams το καροτσάκι του.

Το Zen μας λέει να κοιτάζουμε ο,τι βρίσκεται μπροστά μας και ο,τι βρίσκεται κάτω από τα πόδια μας. Δεν υπάρχει λόγος να αναζητούμε την φώτιση  ή την ομορφιά  ή την αναλυτική σοφία, δεν είναι ανάγκη να ψάχνουμε το νόημα ή το βάθος.

Όλα  βρίσκονται εκεί, μπροστά στα μάτια μας.

 

 




Εγκώμιο του Προσωρινού


Του
Leon Wieseltier

 

 «Εφάνη εις εμέ ως πληγή εν τη οικία». Αυτές είναι οι μυστηριώδεις λέξεις, στο Λευιτικό, το βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης , που ο ιδιοκτήτης ενός σπιτιού απευθύνει σε έναν ιερέα  όταν παρατηρεί μια παράξενη αρρώστια  στην κατοικία του και ζητά να απαλλαγεί από την ακαθαρσία που υποδηλώνουν αυτές οι πληγές στους τοίχους.

Αυτό που είναι εντυπωσιακό σ’αυτή τη φράση, αυτό που τράβηξε την προσοχή των σχολιαστών, είναι η διστακτικότητα, η έλλειψη σιγουριάς, η αβεβαιότητα της. Είναι σπάνιο στην Γραφή κάποιος να μην είναι σίγουρος για κάτι. Αλλά ο άντρας αυτός δεν μιλά για την αρρώστια  στο σπίτι του, αλλά για την εντύπωση του ότι η αρρώστια  είναι στο σπίτι του. Γιατί? Ίσως ο φόβος να έχει κλονίσει την σιγουριά του. Αλλά έχει δοθεί και μια διαφορετική ερμηνεία  (πάντα υπάρχει μια διαφορετική ερμηνεία!) Ο λόγος που αυτή η έκφραση χρησιμοποιείται, τόσο ασυνήθιστη στο Βιβλικό σύμπαν αλλά τόσο συνηθισμένη στο ανθρώπινο σύμπαν είναι, σύμφωνα με έναν αρχαίο  ραβίνο, για να διδάξει τη γλώσσα σου να λέει «Δεν ξέρω» .

Εδώ τελειώνει η ερμηνεία του “Dear Heather”. Αλλά ακριβώς από μια τέτοια γλώσσα έγινε αυτός ο στοχαστικός, θαυμάσιος  και ευχάριστος δίσκος. Για τους ποιητές, τους καλλιτέχνες, τους στοχαστές δεν υπάρχει πιο επικίνδυνη αυταπάτη από αυτή της «τελευταίας λέξης». Δεν υπάρχει τέτοιο πράγμα , «η τελευταία λέξη»,  γιατί σε μια άλλη στιγμή το φως θα αλλάξει, η σελίδα θα γυρίσει, το χάδι θα τελειώσει, ο πάγος θα λιώσει, η σκιά θα περάσει, το ποτήρι θα σπάσει, τα νέα θα φθάσουν-ο κόσμος δεν θα είναι πια ο ίδιος με τότε που έγραψες ή είπες ή τραγούδησες τα λόγια που σχεδιάστηκαν για να τον συλλάβουν, να τον διορθώσουν και να τον ερμηνεύσουν μια για πάντα.

Το ιδανικό της «τελευταίας λέξης» αντιπροσωπεύει μονάχα την επιθυμία να απαλλαγούμε από την εναλλαγή και το ευμετάβλητο της ζωής, να οδηγήσουμε την εμπειρία και την έκφραση σε ένα τέλος.

Πίσω από την επιβλητικότητα της τελευταίας λέξης, της σπουδαίας δήλωσης, της τελικής εικόνας, του ύστατου συμπεράσματος- πίσω από όλες αυτές τις επάρσεις και τους καταναγκασμούς βρίσκεται μια περίλυπη εξουθένωση και μια απατηλή αυθεντία.

To “Dear Heather” είναι μια αντίδραση σε μια τέτοιου είδους εξουθένωση και η απόρριψη μιας τέτοιας αυθεντίας. Το επίτευγμα του οφείλεται στην  αποκλιμάκωση του εγχειρήματος.

Tον Cohen τον σαγήνευε πάντοτε ο κόσμος του μικρού.

Δεν επαναστατεί τόσο εναντίον του όσο μέσα του.

Η τέχνη του είναι μια μακριά και τονωτική προσπάθεια να αποσπάσει κάτι το σημαντικό από την ασημαντότητα.

Ποτέ δεν παρουσιάζει κάτι μεγάλο ή διαρκές παρά μόνο ειρωνικά σαν για να πει : ιδού τι, αυτός που δεν γνωρίζει, γνωρίζει. Και το “Dear Heather” είναι ένα τέλειο ντοκουμέντο αυτής της ευφυούς ταπεινότητας.

 Εδώ η φόρμα έχει συναντήσει τη φιλοσοφία. Ο δίσκος είναι ένα σημειωματάριο, ένα πρόχειρο, ένα λεύκωμα, ένα τετράδιο ιχνογραφίας, ένα  μωσαϊκό από ιδέες και διαθέσεις, παρατηρήσεις και παρεκτροπές

 -- η χαρούμενη  διακήρυξη της  οριστικής απώλειας του ενδιαφέροντος του Cohen για το οριστικό. Η διάθεση  είναι προσωρινή, παρεκβατική, ελλιπής, ήσυχη, πειραματική, γενναιόδωρη, σπιτική.

To  “Dear Heather” βρίσκεται στη μέση του έργου και στη μέση του κόσμου.  O Cohen τραγουδά αλλά όχι πάντα. Άλλες  φορές αφήνει άλλους να τραγουδήσουν (ιδίως την Anjani Thomas, στης οποίας την υπερφυσικά θεσπέσια φωνή ο Cohen έχει βρει την πιο αγγελική από όλους τους «αγγέλους» του) και άλλες φορές απλώς απαγγέλλει λόγια δικά του ή άλλων. Eπιθυμεί να ακουστούν αυτά που αγαπά. Και μέσα  στη λύπη του ακόμη, εγκωμιάζει.

O δίσκος αυτός ευφραινεται με την ίδια του την έλλειψη μνημειακοτητας.

Κανένα συναίσθημα δεν εξαιρείται μέσα σ’ αυτή την επιμονή του  στην πραγματικότητα και την ομορφιά του συνηθισμένου.

 Δέστε για παράδειγμα το “On That Day”, την συνεισφορά του Cohen στο πένθος για την 11 Σεπτεμβρίου 2001. Για «την ημέρα που πλήγωσαν την Νέα Υόρκη» έχει γράψει ένα τραγουδάκι.

Είναι όλο κι όλο δυο λεπτά  και συμπεριλαμβάνει  τον ταπεινό ήχο μιας Εβραϊκής άρπας. Αλλά δεν υπάρχει βλασφημία σε αυτή την απλότητα. Καθόλου. Το τραγούδι είναι βαθιά συγκινητικό εξαιτίας αυτής της αντίστασης στον  πειρασμό του μεγέθους καθώς και εξαιτίας της θέσης του ότι κάποιος μπορεί να απαντήσει στο κακό είτε με τον παραλογισμό είτε υπηρετώντας.

Συγκρίνετε αυτό το ασυνήθιστο μνημόσυνο με τις πομπώδεις ροκ θρηνωδίες  που προκλήθηκαν από την καταστροφή στην Νέα Υόρκη και θα έχετε ένα μάθημα πάνω στην αξιοπρέπεια της οδύνης.

'Η πάρτε το “Dear Heather”, το μοχθηρά τερπνό ομώνυμο του τίτλου τραγούδι. Εδώ δεν είναι η θλίψη που μεταφράζεται στο ιδίωμα του υπαρκτού, αλλά η επιθυμία. Μια γυναίκα περνά δίπλα από έναν άντρα και τον αποδιοργανώνει τόσο που πρέπει να μάθει ξανά πώς να συλλαβίζει. O Cohen ερεθίζεται από την μπαναλιτέ της ίδιας του της λαγνείας. Όπου μια φορά ήταν η αγωνία τώρα είναι η ανοησία.

H επιθυμία παραμένει αλλά η σκλαβιά έχει πάρει τελος. Και οι ενδείξεις της εσωτερικής ελευθερίας βρίσκονται παντού στο «Dear Heather”.

Είναι ένα παράθυρο στην καρδιά ενός ασυνήθιστα ενδιαφέροντος και ασυνήθιστα θνητού άντρα, που διαθέτει το κουράγιο που απαιτεί η προσωρινότητα.

 





Πρώτη Σελίδα  -  Στίχοι
Συνέντευξη με την Sharon Robinson  -  Συνέντευξη με την Anjani Thomas